شپش و نقش بيماريزايي آن

شپش ها حشراتي هستند كوچك و بدون بال كه بطور كلي به دو دسته  شپش هاي گزنده حيوانات و جوندگان و شپش هاي نيش زننده و مكنده خون انسان و پستانداران تقسيم مي شوند .

شپش هاي گزنده حيوانات و جوندگان : اين نوع شپش ها نيش نمي زنند و ضمائم دهاني آنها براي گاز گرفتن و ساييدن درست شده اند . اين شپش ها از بقاياي پوستي حيوانات و پرندگان تغذيه مي كنند و چون خون تغذيه نمي كنند كمتر ممكن است بيماري ميكروبي يا اتگلي را انتقال دهند ولي با اين وجود باعث ناراحتي ميزبان خود مي شوند .

شپش هاي نيش زننده و مكنده خون انسان و پستانداران  : اين نوع  شپش ها همچنانكه از نام شان پيداست بجاي گازگرفتن نيش مي زنند و از خون انسان و پستانداران  تغذيه مي نمايند . از اين رو  در صورت بيمار بودن انسان ميزبان براحتي مي توانند عامل بيماريزا را به انسان و يا موجود ديگر منتقل نمايند .

 انواع شپش انسان :

1 -  شپش سر ( پديكولوس هومانوس  كاپيتيس) :  اين شپش به رنگ خاكستري بوده و بدن آن مسطح مي باشد . سر اين شپش مخروطي و داراي دو چشم ساده و برجسته است .  اندازه متوسط آن 3/1 ميليمتر مي باشد . شپش سر معمولا تخم هاي خود را به موهاي سر مي چسباند  

2 -  شپش بدن ( پديكولوس هومانوس كورپوريس ) : اين شپش نيز تقريبا" هم شكل شپش سر بوده با اين تفاوت كه اندازه آنها نسبت به شپش سر بزرگتر و حدود 3 ميليمتر مي باشد  شپش بدن بيشتر روي لباس ها بسر برده و براي تغذيه ، خود را به نازكترين قسمت بدن مي رساند و تخم هاي خود را روي تار و پود لباس مي چسباند .

مشخصات زيستي و سير تكاملي شپش سر و بدن :

اين شپش ها انگل اختصاصي انسان بوده و خونخوار مي باشد و در روز دو يا سه بار از خون انسان به كمك نيش خود تغذيه مي نمايد . مقاومت آنها در خارج از بدن انسان كم و نسبت به تغييرات درجه حرارت خيلي حساس بوده و اشخاص تب دار را ترك مي كند و در درجه حرارت 52 درجه سانتيگراد در عرض چند دقيقه از بين مي رود .

تخم شپش  رشك ناميده مي شود . دوره باز شدن تخم ها بين 6 تا 8 روز است . از تخم ، شپش جوان خارج مي شود كه شبيه شپش بالغ بوده ولي شكم آن كوچكتر بوده و 18 روز بعد از خروج از تخم پس از سه بار پوس اندازي به شپش بالغ تبديل مي شود . اين شپش ها حدود 6 تا 8 هفته در صورتيكه شرايط محيط براي آنها مساعد باشد زنده مي مانند .

 نقش بيماري زايي شپش هاي سر و بدن :

شپش ها مي توانند بطور مستقيم و يا غير مستقيم  جهت انسان بيماريزا واقع شوند . بطور مستقيم نيش شپش ها باعث بروز پاپول كوچك كهير مانند مي شود كه داراي خارش بوده و همين امر آلودگي ثانوي محل نيش شپش ها را در اثر باكتريها يا قارچ ها تسهيل مي نمايد كه اين جراحات ممكن است به زرد زخم تبديل شوند .

نقش بيماريزايي غير مستقيم شپش در پزشكي بيشتر است چون شپش مي تواند ناقل عوامل بيماريزايي باشد كه در انسان بيماريهاي خطرناكي را ايجاد مي نمايند .

شپش ناقل 3 بيماري مهم تيفوس اپيدميك ، تب خندق و تب راجعه است  . در مورد دو بيماري تيفوس اپيدميك و تب خندق عوامل بيماريزا پس از خونخواري شپش خود را به سلولهاي جداره روده شپش رسانده و پس تكثير تزايدي باعث پارگي سلولها شده و بدين ترتيب عوامل بيماريزا با مدفوع شپش به بيرون راه يافته و در نهايت آلوده شدن محل نيش شپش با مدفوع آن باعث مي شود كه عامل بيماريزا موجود در مدفوع وارد بدن انسان شود و  ايجاد بيماري نمايد .

عامل بيماري تب راجعه نيز در محوطه عمومي بدن شپش تكثير يافته و انتقال بيماري با له شدن شپش و آزاد شدن مايع بدن آن در مجاورت محل نيش شپش صورت مي گيرد .

3 _  شپش عانه ( فتيروس پوبيس ) :

اين شپش هم رنگ آن بصورت خاكستري بوده و سر آن در يك فرو رفتگي موجود در سينه قرار دارد . اندازه آن بين 1 تا 5/1 ميليمتر مي باشد .

مشخصات زيستي و سير تكاملي شپش عانه  :

در اغلب موارد اين شپش به موهاي ناحيه عانه و اطراف مقعد مي چسبد  و در ساير جاهاي مودار بدن مثل زير بغل ، مژه و ابرو نيز ممكن است ديده شود .  شپش ماده تخم ها را در قاعده موها مي گذارد .

تخم ها بعد از 6 الي 7 روز در محيط خارج باز شده و نوزاد شپش از آن خارج مي شود كه در عرض 15 روز پس از سه بار پوست اندازي بالغ مي شود . مدت زندگي در شپش عانه در حدود 3 هفته مي باشد .

نقش بيماريزايي شپش عانه :

محل نيش شپش ابتدا سرخ شده و بعد پاپولهاي گلي رنگ در ناحيه ظاهر مي شود كه توام با خارش است . اين خارش در موقع شب با شدت بيشتري بروز مي نمايد و در اثر خاراندن جراحات ناشي از توليد مي شود كه حتي اين جراحات ممكن است اگزامايي شوند .

در فرم هاي مزمن آلودگي با اين انگل ، لكه هاي آبي رنگ در روي پوست ظاهر مي شود كه اين    لكه ها  بيشتر در روي شكم ، سطح قدامي رانها و همچنين سطح داخلي انها ديده مي شود .

درمان اين آلودگي انگلي باستثناي آلودگي پلك ها مثل درمان  شپش سر و بدن انجام مي شود ولي در مورد آلودگي پلكها بايد از پماد چشمي اكسيد جيوه يك درصد استفاده نمود .

راههاي پيشگيري و مبارزه با شپش هاي انسان:

براي جلوگيري از آلودگي به شپش بهترين راه نظافت شخصي و مراعات موازين بهداشتي است و اين در صورتي است كه تمام افراد اجتماع انرا مراعات كنند ولي چون اشخاص غير بهداشتي وجود دارند لذا اين طرز پيشگيري موقتي خواهد بود . در مواقع خطر مثلا" در اثر بروز اپيدمي ها ، بهترين راه مبارزه ، استفاده از روش هاي فيزيكي ( حرارت ، جوشاندن و غيره ) و يا شيميايي ( مصرف حشره كش ها ) مي باشد .